JÓZEF ROBAKOWSKI at “Notes from the Underground. Art and Alternative Music in Eastern Europe 1968-1994”, ms², Muzeum Sztuki in Łódź


Notatki z podziemia. Sztuka i muzyka alternatywna w Europie Wschodniej 1968-1994

ms², ul. Ogrodowa 19
otwarcie ekspozycji 22 września 2016, czwartek, godz. 18.00, wstęp wolny
wystawa będzie czynna do 15 stycznia 2017

Wystawa bada bliskie i często zmienne związki między artystami wizualnymi i muzykami w komunistycznej Europie Wschodniej. W latach 70. sceny całego świata stały się miejscem wyszukanych spektakli świetlnych, niespotykanych rekwizytów i teatralnych kostiumów. Całe mody opierano na stylu wykonawców. Później, w latach 80., platformą wizualnej ekspresji stały się teledyski muzyczne. We wczesnym okresie zimnej wojny, po odrzuceniu zachodniej pop kultury traktowanej jako propaganda, władze wszystkich krajów Europy Wschodniej inicjowały powstawanie własnych scen jazzowych, popowych i rockowych, które zbudowane były z uległych gwiazd, kontrolowanych klubów i cenzurowanych magazynów muzycznych.

Jednak alians między sztuką i muzyką przebiegał na poziomie głębszym niż sterowane przez państwo spektakle. Żywa kultura tworząca się na przecięciu sztuki i muzyki widziała siebie jako alternatywę dla dominujących gustów czy wręcz formacji społecznych. Pozornie nieznaczące kwestie, takie, jak styl ubioru, stały się namacalnymi sposobami zmieniania świata. Rock, a potem punk i nowa fala, były tak rodzajem wrażliwości, jak i gatunkami muzycznymi i z tego względu kształtowały innowacyjną sztukę, film i literaturę oraz specyficzne style życia. Niekiedy sojusz między sztuką i muzyką zacieśniał się do tego stopnia, że ciężko było odróżnić jedno od drugiego. Na przykład Aktualni umĕni, grupa artystów założona przez Milana Knižaka w Pradze w połowie lat 60., znalazła swoje pole działania również w formie samizdatu (magazynu publikowanego własnym sumptem), grupy rockowej, komuny czy też sposobu ubierania się. Aktual, podobnie jak historyczna awangarda lat 20., aspirował do przełamania podziału na sztukę i życie.

Dwie dekady później bracia Ronald i Robert Lippokowie założyli w NRD zespół Ornament & Verbrechen [Ornament i zbrodnia], którego nazwę zapożyczyli od znanego eseju austriackiego architekta Adolfa Loosa. Z ciągle zmieniającym się składem artystów wizualnych, dźwiękowych i muzyków oraz eklektycznym instrumentarium, grupa była bardziej konceptem niż zespołem w sensie tradycyjnym. Aktual i Ornament & Verbrechen miały oczywiście swoje muzyczne odpowiedniki po drugiej stronie żelaznej kurtyny. Muzyka rockowa i nowofalowa podróżowały tak szybko i daleko, że stały się najbardziej udanym międzynarodowym trendem dwudziestego wieku. W odróżnieniu od romantyzujących swą outsiderską pozycję scen undergroundowych na Zachodzie, byt artystów rockowych w Europie Wschodniej ograniczały bezpośrednio rozmaite formy cenzury i władzy.

Pojęcie „podziemia” sugeruje konspirację i bunt (w szczególności w tych częściach Europy Wschodniej, w których, jak w Polsce, istniała długa tradycja opozycji i wobec bezprawnej władzy). Jednak w późnych latach 60. niosło ono odmienne skojarzenia związane ze stylem życia po obu stronach żelaznej kurtyny. Na Zachodzie przybrało na przykład formę komun, w których samo życie codzienne było przejawem krytyki wobec technokratycznej nowoczesności i burżuazyjnej rodziny albo też celebracji pożądania i instynktów, które generalnie demonizowano, a nawet karano (np. homoseksualizm). W Europie Wschodniej chęć życia i działania poza władzą państwową przejawiała się w zajmowaniu przestrzeni marginalnych, w których produkowano i dystrybuowano kulturę wymykającą się bezpośredniej cenzurze i kontroli. Wystawy i performanse w mieszkaniach, na wsi, w klubach studenckich, w porzuconych kaplicach i działających kościołach były wyrazem głębokiego pragnienia autonomii. Pierwszy klub rave’owy w Związku Radzieckim powstał w późnych latach 80. w Leningradzkim Audytorium, w którym didżeje, znani jako Nowyje Kompozitory [Nowi kompozytorzy], przejęli Towarzystwo Przyjaciół Science Fiction. Pragnienie autonomii od lat 60. przyczyniło się również do powstawania samizdatowych książek i magazynów oraz magnitizdatowych nagrań na taśmach. W latach 80. nowe technologie audio-wizualne przekroczyły żelazną kurtynę i umożliwiły osobom przedsiębiorczym zakładanie wytworni kasetowych oraz wydawanie programów „telewizji pirackiej” na kasetach VHS.

Wystawa „Notatki z podziemia” zorganizowana jest wokół kręgów tematycznych, które podkreślają wspólnoty wrażliwości na obszarze całego bloku bez prostego klucza geograficznego. Nawet jeśli bezpośrednie i osobiste kontakty między artystami i muzykami bloku wschodniego i byłej Jugosławii były rzadkie, naciski i ograniczenia, powszechne dla wszystkich żyjących pod władzą komunistyczną, zdają się wywoływać podobną pomysłowość, kreatywność oraz zamiłowanie do absurdu i ironii. Głębokie zainteresowanie prymitywizmem w latach 80. – tak w ZSRR, jak i na Węgrzech, w Polsce czy w Czechosłowacji – mogło zostać wywołane przez punk, lecz miało swoją specyfikę, kiedy w grę wchodzili obywatele państw widzących siebie jako „naukowe i progresywne”. Liczne spośród prezentowanych prac – ręcznie modyfikowane filmy 8 mm, nagrania wideo tworzone przez sampling oficjalnych programów, dźwięczące rzeźby i zaimprowizowane instrumenty, samizdatowe ziny i kasety – nigdy dotąd nie były pokazywane na żadnej wystawie. Pozostając w szarej strefie między historią sztuki i muzykologią, nie interesowały ani historyków, ani krytyków. „Notatki z podziemia” pozwalają je ujrzeć w nowym świetle.

msl.org.pl/pl

——-

Notes from the Underground. Art and Alternative Music in Eastern Europe 1968-1994

ms², ul. Ogrodowa 19
opens on 22 September 2016, Thursday at 18.00 hrs, admission is free
the exhibition will be on display until 15 January 2017

This exhibition explores the close and often dynamic relationship between visual artists and musicians in Eastern Europe under communist rule. In the 1970s stages became settings throughout the world for elaborate light shows, outlandish props and theatrical costumes. Entire fashions were generated from the ‘look’ of performers. And, later, in the 1980s, the music video provided a new platform for visual expression. After dismissing Western pop culture as propaganda in the early years of the Cold War, each Eastern European state set about establishing its own jazz, pop and rock scenes with compliant stars, controlled venues and censored music magazines.

But the alliance between art and music went much deeper than these state-managed spectacles. The vibrant cultures that formed at the cross-roads of art and music subscribed – often naively – to the idea that they presented an alternative to mainstream tastes or even social formations. Ostensibly insignificant matters like styles of dress or speech were tangible ways of marking difference in the world. In this sense, rock, and later punk and new wave were as much sensibilities as musical genres and, as such, stimulated much innovative visual art, film and literature as well as idiosyncratic ways of living. Sometimes the alliance between art and music was so close as to draw no distinction between the two zones. Aktualní umĕní, for instance, was founded as an artistic group by Milan Knížák and others in Prague in the mid 1960s, and became, variously, a samizdat (self published magazine), a rock group, a commune and a mode of dressing. Aktual aspired, like the historic avant-garde of the 1920s, to collapse the distinction between art and life.

Two decades later, Ornament & Verbrechen [Ornament and Crime] was formed by brothers Ronald and Robert Lippok in the German Democratic Republic, borrowing their name from a celebrated essay by the Austrian architect Adolf Loos. With a changing line-up of different visual artists, sound artists and musicians and highly eclectic instrumentation, the group was more like a concept than a band. Aktual and Ornament & Verbrechen had their musical equivalents on the other side of the so called Iron Curtain: in one sense this is unsurprising, rock and new wave music travelled so fast and so far that it was the most successful internationalism in the twentieth century. But unlike the artists in the ‘underground’ scenes of the West that liked to romanticise their outsiderism, the existence of these art-rockers in Eastern Europe was constrained by forms of censorship and command in direct and all-too concrete ways.

The term ‘underground’ suggests conspiracy and rebellion (particularly in those parts of Eastern Europe like Poland with a long and active tradition of opposition to illegitimate power). But in the late 1960s it came to carry associations with attempts to live differently on both sides of the East/West divide. This took various forms including the spread of communes in which a lifestyle presented itself a critique of technocratic modernity and the bourgeois family; and in the celebration of desires and instincts that had been demonised or even criminalised, not least homosexuality. In Eastern Europe, the desire to live and act outside state regulation was evident in the occupation of marginal spaces in which to produce and disseminate culture that escaped direct censorship and control. Exhibitions and performances in apartments, in the countryside, student clubs, abandoned chapels and active churches expressed a deep desire for autonomy. The first ‘rave’ club in the Soviet Union took place in the Leningrad Auditorium in the late 1980s when two DJs known as the Novye Kompozitory [New Composers] took over the Science Fiction society there. The desire for autonomy was also found in the production of samizdat books and journals, and magnitizdat tape recordings from the 1960s onwards. In the 1980s new audio-visual technologies crossed the so-called Iron Curtain that allowed enterprising figures to set up cassette labels and to issue ‘Pirate Television’ programmes on VHS tapes.

‘Notes from the Underground’ is organized by themes rather than by geography to highlight common sensibilities across the region. Even though direct and personal exchanges between artists and musicians living in both the Eastern Bloc and the former Yugoslavia were rare, the pressures and limitations which were common to all living under communist rule appears to have stimulated a kindred resourcefulness and creativity, as well as a widespread taste for absurdity and irony. A deep attraction to primivitism – in the USSR, Hungary, Poland and Czechoslovakia around 1980 – might have been stimulated by punk but it carried a special charge when made by citizens of the societies which claimed to be progressive and scientific. Many of the works on display in this exhibition – hand-modified 8mm films and video art made by ‘sampling’ official broadcasts; sounding sculptures and improvised instruments; self-published fanzines and cassettes – have not been exhibited since they were first made. Falling in the gap between art history and musicology, they have enjoyed little attention from historians and critics. ‘Notes from the Underground’ provides an opportunity to see them in a fresh light.

msl.org.pl/en

Na wystawie zaprezentowane zostaną prace następujących artystów / Featuring works of the following artists:

AG. Geige, Aktual, Autoperforationsartisten, A.E. Bizottság, Andrzej Bieżan, Gábor Bódy, Borghesia, Micha Brendel, Frank Bretschneider, Wojciech Bruszewski, Vladislav Burda, Ladislav Chocholoušek, Siergej Czernow, Robert Conrad, György Galántai, Marina Gržinić i Aina Šmid, Wiktor Gutt i Waldemar Raniszewski, Kilhets, Tamás Király, Leszek Knaflewski, Milan Knížák, Bohdan Kosiński, Marko Kovačič, (E-E) Jewgienij Kozłow, Siergiej Kuriochin, KwieKulik, Katalin Ladik, Helge Leiberg, Juris Lesnik, Via Lewandowsky, Luxus, Władysław Mamyszew-Monroe, Davorin Marc, Andrzej Mitan, Nowi Kompozytorzy, Timur Nowikow, Ornament & Verbrechen, Post Ars, Praffdata, NSRD, OHO, Józef Robakowski, Tohm di Roes, Piotr Rypson, Jan Ságl, Zorka Ságlová, Cornelia Schleime, Siergiej Szołochow, Tomasz Sikorski, Joanna Stingray, Tibor Szemző, Siergiej Sołowjow, Władimir Tarasow, Michał Tarkowski, Totart, András Wahorn, Ramona Welsh, Wspólnota Leeeżeć, Vágtázó Halottkémek, János Xantus, Krzysztof Zarębski, Ziemia Mindel Würm, Zuzu-Vető.

Kuratorzy / curators: David Crowley i Daniel Muzyczuk
Koordynatorka / coordinator: Martyna Gajda